Trống tế – Hồn cốt quê hương

Trống tế – Hồn cốt quê hương

Quê tôi trước đây có tên là làng Láng – một ngôi làng yên ả thanh bình. Trải qua bao nhiêu đổi thay của thời cuộc, cái tên ấy vẫn ăn sâu bám chặt và không thể bị xóa nhòa hay phai đi trong ký ức của những người con, được chôn rau cắt rốn tại vùng đất trù phú, có ngọn núi Gám linh thiêng vút cao kỳ vĩ.

Ngọn núi ấy là biểu tượng của làng, suốt chiều dài lịch sử, núi Gám đã chứng kiến biết bao thăng trầm, nay vẫn đứng đó, sừng sững, hiên ngang, làm điểm tựa tâm linh vững trãi chở che cho từng mái nhà xóm ấp. Hình ảnh ấy trở thành biểu trưng cho tinh thần bất khuất, vượt mọi nghịch cảnh của người dân thuần hậu, chân chất quê tôi.

View this post on Instagram

Trống tế cho người mới bắt đầu – Video trên instagram Sột Soạt

Mặc dù giờ đây quê hương đã khoác lên mình một màu áo mới của thời đại, màu áo của sự đi lên, màu áo của sự phát triển mạnh mẽ, nhưng ẩn sâu trong lớp áo ấy là môt kho trầm tích văn hóa lâu đời, phong phú và rực rỡ. Chính lớp trầm tích ấy đã định hình nên cốt cách, khí chất đặc trưng của con người trên vùng đất đặc biệt này.

Trong kho tàng văn hóa ấy có một di sản gắn liền với mạch sống của làng, chạy dọc thời gian từ xa xưa cho đến tận bây giờ, nó vẫn bền bỉ tồn tại và sống động một cách kỳ diệu, dù xảy ra bất cứ biến cố nào nó vẫn chưa từng có dấu hiệu phai mờ hay bị lãng quên.

Cụ già thử trống tế – Video trên youtube Sột Soạt

Đó chính là Trống Tế – Di sản văn hoá phi vật thể đã được Bộ Văn Hoá Thể Thao Và Du Lịch công nhận ở cấp quốc gia.

Trống Tế là tên gọi của một bài trống đã có từ rất lâu, trước khi là một di sản văn hóa phi vật thể có tính nghệ thuật cao thì trống tế đã gắn liền và bắt buộc phải có trong các buổi tế làng tế họ, thường được dùng để đánh mở màn cho một sự kiện hay đơn thuần là chỉ đánh để nghe và thưởng thức.

Trống Tế quê tôi có thể làm rúng động hồn người ngay từ lần nghe đầu tiên, kể cả khi không biết gì về trống thì cũng không khỏi xao xuyến vì người nghệ nhân. Khúc trống tựa như một bản hùng ca trác tuyệt, mang một sức mạnh huyền mị của thanh âm, thứ sức mạnh có thể chạm đến từng cửa ngõ giác quan, xúc cảm của tâm hồn, thính giác, tri giác và cả xúc giác khi mà da gà nổi lên và sự phấn khích ngập tràn trong lồng ngực.

Trống tế được cổ nhân dựa theo thể thơ thất ngôn đường luật mà phỏng tác. Được kết hợp nhuần nhuyễn với độ chính xác cao từ bốn nhạc cụ chính đó là:

• trống cái
• trống con
• nao và bạt.

Trong đó người cầm trống cái là nhạc trưởng có nhiệm vụ điều tiết nhịp độ. Trống con, nao, bạt có nhiệm vụ giữ nhịp. Một bài trống hay được đánh giá theo độ ra vào, giữ nhịp chuẩn xác của toàn đội cùng với khả năng phô diễn bằng trắc (tùng, cắc) điêu luyện của người chỉ huy. Âm sắc bài trống rất đặc biệt – Khi trầm khi bổng, khi rộn ràng vui tươi, khi trầm hùng mạnh mẽ.

Người cầm trống cái đạt trình độ cao sẻ tạo được nội dung cho bài trống khiến cho người nghe không những cảm nhận được cái hay từ âm thanh mà còn thấy được sự sâu sắc diệu vợi của bài trống đó.

Mở đầu bài trống là một hồi ba tiếng, người nghệ nhân cất cao tay dùi, vung dứt khoát vào mặt trống lớn, tiếng trống thoát ra vang xa, nghiêm cẩn, kính cáo với trời đất rằng bài trống tế sắp sửa được bắt đầu. Chỉ mới có thế thôi, không gian xung quanh dường như được trùm lên một bầu không khí linh thiêng trầm mặc. Sau một hồi ba tiếng tất cả các nhạc cụ gồm:

• trống cái
• trống con
• nao, bạt

đồng loạt cử hành.

Lúc này người nghe như thấy cả sơn hà đại địa bày ra trước mắt, một đội quân hùng hậu rầm rập tiến ra sa trường. Người nghệ nhân cầm trống chủ hiện lên như vị tướng quân uy phong, lẫm liệt, dẫn dắt binh đoàn dũng mãnh thiện chiến xông pha trận mạc, tiếng dùi rơi vào tang, có lúc như ngựa phi nước đại, có lúc như tiếng lách cách của bánh xe gỗ chiến xa, tiếng dùi rơi vào mặt trống cái có lúc như tiếng pháo gầm,có lúc như tiếng chân dồn dập, tiếng dùi rơi vào trống con như thôi thúc chiến ý của binh sĩ khát khao chiến thắng. Tiếng nao bạt chát chúa như tiếng binh khí va chạm vào nhau. Tất cả hoà quyện thành một chỉnh thể âm thanh nhịp nhàng đồng điệu, đưa người nghe đắm chìm trong hào khí của một trận chiến oai hùng thuở cha ông xưa ngàn năm giữ nước.

Đặc sắc nhất của bài trống nằm ở trống cái, người nghệ nhân khéo léo sắp xếp các câu trống hoàn hảo như một vế đối. Thể hiện trọn vẹn mọi kỷ thuật phức tạp như:

• lắc dùi
• vê dùi
• bỏ nhịp

đôi bàn tay tài hoa múa trống khi gõ vào tang khi xoa mặt trống điệu đà uyển chuyển như đang vẽ một bức tranh và bức tranh ấy hiển nhiên đẹp như một bài thơ hào hùng tráng kiệt.

Kết thúc bài trống là đoạn khải hoàn ca rộn ràng kiêu hãnh. Nhịp trống chậm dần rồi lắng xuống chỉ còn vương lại trong không gian dư vị xúc cảm tự hào của cả người đánh lẫn người thưởng thức.

Tôi yêu tiếng trống tế như yêu quê hương và con người mộc mạc bình dị quê tôi. Tiếng trống đã đi cùng người con Kẻ Gám ngay từ trong bụng mẹ cho đến hết cuộc đời. Giờ đây lớp thế hệ trẻ vẫn đang say sưa tiếp nối giữ gìn bản sắc làng quê. Và tôi tin trống tế làng tôi sẽ không bao giờ biến mất. Nó đã từng xuất hiện đang ở đây và còn mãi với thế hệ mai sau.

Xem thêm: Người già ở quê

Khái quát về Trống Tế

Trống tế là một loại hình âm nhạc nghi lễ truyền thống của người Việt, gắn liền với các hoạt động tế lễ trong không gian văn hóa làng xã như:

• tế Thành Hoàng
• tế tổ dòng họ
• lễ hội đình làng
• và những sự kiện cộng đồng mang tính trọng đại.

Khác với các loại trống dùng trong sinh hoạt đời thường hoặc trình diễn giải trí, trống tế mang tính nghi thức và tâm linh, được thực hành trong bối cảnh trang nghiêm, tuân theo những quy ước chặt chẽ về nhịp điệu, trình tự và không gian diễn xướng.

Nguồn gốc và quá trình hình thành Trống Tế

Sự ra đời của trống tế gắn liền với xã hội nông nghiệp truyền thống, nơi tín ngưỡng dân gian và tổ chức làng xã giữ vai trò trung tâm trong đời sống tinh thần của cộng đồng.

Từ nhu cầu thể hiện sự tôn kính đối với trời đất, thần linh và tổ tiên, người xưa đã sử dụng trống như một phương tiện âm thanh mang tính thiêng. Theo thời gian, hình thức đánh trống trong nghi lễ dần được chuẩn hóa và nghệ thuật hóa, hình thành nên các bài trống tế có cấu trúc, nhịp điệu và kỹ thuật riêng biệt, được truyền dạy qua nhiều thế hệ.

Vai trò của Trống Tế trong đời sống văn hóa làng quê

Trống tế trong nghi lễ truyền thống

Trong các nghi lễ cổ truyền, trống tế giữ vai trò:

• Mở đầu và kết thúc nghi lễ
• Tạo không khí linh thiêng, trang trọng
• Kính cáo với thần linh, tổ tiên và cộng đồng

Tiếng trống vang lên đánh dấu ranh giới giữa không gian đời thường và không gian tâm linh, giúp nghi lễ được cử hành đúng phép và trọn vẹn ý nghĩa.

Trống tế và sự cố kết cộng đồng

Việc thực hành trống tế thường có sự tham gia của nhiều thành viên trong làng, từ nghệ nhân đánh trống đến người dự lễ. Điều này góp phần:

• Gắn kết cộng đồng
• Củng cố ý thức về cội nguồn
• Duy trì các giá trị văn hóa chung

Đặc điểm nghệ thuật của Trống Tế

Cấu trúc bài trống tế

Một bài trống tế hoàn chỉnh thường có cấu trúc rõ ràng, gồm:

• Phần mở đầu (khai lễ)
• Phần diễn tiến
• Phần cao trào
• Phần kết thúc

Ở nhiều địa phương, cấu trúc nhịp trống được xây dựng theo lối cân đối, chặt chẽ, có sự tương đồng với nhịp điệu thơ ca truyền thống.

Hệ thống nhạc cụ

Trống tế thường sử dụng các nhạc cụ chính:

• Trống cái (giữ vai trò chỉ huy nhịp điệu)
• Trống con
• Nao
• Bạt

Sự phối hợp giữa các nhạc cụ tạo nên tổng thể âm thanh đa dạng, vừa trang nghiêm, vừa giàu tính biểu cảm.

Vai trò của nghệ nhân trống tế

Nghệ nhân cầm trống cái được xem là trung tâm của bài trống, có nhiệm vụ điều tiết nhịp độ, dẫn dắt diễn tiến và đảm bảo sự chính xác của toàn bộ dàn trống. Trình độ của nghệ nhân quyết định chất lượng nghệ thuật và giá trị cảm thụ của bài trống tế.

Giá trị tâm linh và lịch sử của Trống Tế

Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, trống tế mang ý nghĩa:

• Thể hiện lòng thành kính
• Giao tiếp biểu trưng với thế giới tâm linh
• Góp phần duy trì trật tự nghi lễ truyền thống

Bên cạnh đó, âm hưởng trầm hùng của trống tế còn gợi nhắc đến chiều sâu lịch sử, phản ánh tinh thần cộng đồng, ý chí bền bỉ và bản lĩnh của cư dân làng xã Việt Nam qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Trống Tế ở các vùng miền Việt Nam

Trống tế xuất hiện tại nhiều vùng làng quê Việt Nam, đặc biệt ở khu vực:

• Đồng bằng Bắc Bộ
• Bắc Trung Bộ
• Một số vùng trung du

Tuy nhiên, mức độ bảo tồn và hình thức thực hành trống tế ở mỗi nơi là khác nhau. Có địa phương còn lưu giữ được bài bản hoàn chỉnh và truyền nghề liên tục, nhưng cũng có nơi trống tế chỉ còn tồn tại ở dạng nghi thức đơn giản.

Trống Tế và Di sản văn hóa phi vật thể

Với những giá trị nổi bật về:

• Lịch sử
• Nghệ thuật
• Tâm linh
• Cộng đồng

Một số hình thức trống tế tiêu biểu đã được nghiên cứu, tư liệu hóa và ghi nhận là di sản văn hóa phi vật thể. Việc công nhận này góp phần nâng cao nhận thức xã hội về tầm quan trọng của việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Thực trạng và thách thức trong bảo tồn Trống Tế

Hiện nay, trống tế đang đối mặt với nhiều thách thức:

• Quá trình đô thị hóa và hiện đại hóa
• Sự suy giảm số lượng nghệ nhân
• Khoảng cách thế hệ trong việc tiếp nhận di sản

Nếu không có các giải pháp phù hợp, trống tế có nguy cơ mai một hoặc chỉ còn tồn tại dưới dạng trình diễn hình thức.

Giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị Trống Tế

Một số hướng đi được đề xuất:

• Truyền dạy trống tế cho thế hệ trẻ
• Tư liệu hóa và số hóa các bài trống
• Gắn trống tế với hoạt động văn hóa – du lịch cộng đồng
• Đưa nội dung trống tế vào các chương trình giáo dục và truyền thông

Hiệu ứng tâm lý của Trống Tế trong đời sống văn hóa cộng đồng

Trống tế không chỉ là một hình thức âm nhạc nghi lễ mà còn tạo ra những tác động tâm lý sâu sắc đối với cả cá nhân người nghe và cộng đồng tham dự. Hiệu ứng này được hình thành từ sự kết hợp giữa âm thanh, nhịp điệu, không gian linh thiêng và bối cảnh văn hóa truyền thống, tạo nên một trạng thái tâm lý đặc biệt mà các loại hình âm nhạc thông thường khó đạt được.

1. Hiệu ứng tâm lý cá nhân: đánh thức cảm xúc nguyên sơ

Ở cấp độ cá nhân, trống tế tạo ra phản ứng tâm lý mạnh mẽ ngay từ những hồi trống đầu tiên. Nhịp trống chậm, trầm và dứt khoát có tác dụng:

• Gây sự chú ý cao độ, buộc người nghe tạm ngắt dòng suy nghĩ đời thường
• Tạo cảm giác trang nghiêm, tĩnh tâm, chuẩn bị cho việc tiếp nhận nghi lễ
• Kích hoạt phản xạ cảm xúc mang tính bản năng như rùng mình, nổi da gà, hồi hộp

Nhiều nghiên cứu về tâm lý âm nhạc cho thấy âm thanh trầm, nhịp đều và cường độ tăng dần có khả năng tác động trực tiếp đến hệ thần kinh, khiến con người dễ rơi vào trạng thái tập trung và xúc cảm sâu. Trống tế, với đặc trưng âm thanh mạnh và vang xa, đặc biệt hiệu quả trong việc đánh thức tầng cảm xúc nguyên sơ của con người.

2. Hiệu ứng tâm lý tập thể: đồng bộ cảm xúc cộng đồng

Một trong những giá trị nổi bật của trống tế là khả năng tạo ra hiệu ứng đồng bộ tâm lý trong cộng đồng. Khi tiếng trống vang lên:

• Người tham dự cùng hướng sự chú ý về một điểm chung
• Nhịp điệu trống tạo nên sự đồng bộ trong cảm xúc và nhận thức
• Cá nhân hòa tan vào tập thể, giảm cảm giác tách biệt

Hiện tượng này có thể được gọi là “cộng hưởng tâm lý tập thể” – trạng thái mà trong đó con người cảm thấy mình là một phần của cộng đồng lớn hơn, cùng chia sẻ một nhịp điệu, một niềm tin và một giá trị chung. Đây chính là yếu tố giúp trống tế trở thành công cụ cố kết cộng đồng làng xã trong suốt nhiều thế kỷ.

3. Hiệu ứng tâm linh: chuyển hóa không gian và nhận thức

Trong bối cảnh nghi lễ, trống tế tạo ra một sự chuyển đổi trạng thái tâm lý rõ rệt: từ đời thường sang linh thiêng. Hiệu ứng này thể hiện ở:

• Cảm giác không gian trở nên tĩnh lặng, trang trọng
• Nhận thức của người nghe hướng về cội nguồn, tổ tiên, thần linh
• Tâm lý kính cẩn, thành tâm được củng cố

Tiếng trống tế đóng vai trò như một “tín hiệu chuyển ngưỡng”, báo hiệu rằng con người đang bước vào một không gian tinh thần khác, nơi các chuẩn mực đời sống thường nhật tạm lùi lại để nhường chỗ cho nghi lễ và tín ngưỡng.

4. Hiệu ứng lịch sử – ký ức tập thể

Âm sắc trầm hùng của trống tế thường gợi lên những liên tưởng mạnh mẽ về:

• Quá khứ lịch sử
• Truyền thống tổ tiên
• Những giá trị được truyền nối qua nhiều thế hệ

Về mặt tâm lý, trống tế góp phần duy trì ký ức tập thể, giúp cộng đồng không chỉ “nhớ” bằng lý trí mà còn “nhớ” bằng cảm xúc. Đây là lý do vì sao nhiều người dù không hiểu rõ kỹ thuật hay cấu trúc bài trống vẫn cảm nhận được sự thiêng liêng và chiều sâu lịch sử khi nghe trống tế.

5. Hiệu ứng giáo dục và định hình bản sắc

Đối với thế hệ trẻ, trống tế tạo ra hiệu ứng tâm lý mang tính giáo dục gián tiếp:

• Hình thành ý thức tôn trọng truyền thống
• Nuôi dưỡng cảm giác gắn bó với quê hương
• Định hình bản sắc văn hóa thông qua trải nghiệm cảm xúc

Không cần lời giảng giải, chính trải nghiệm âm thanh và không khí nghi lễ đã trở thành bài học văn hóa sống động, khắc sâu trong nhận thức người trẻ về giá trị di sản.

6. Ý nghĩa của hiệu ứng tâm lý trong bảo tồn di sản trống tế

Việc hiểu rõ hiệu ứng tâm lý của trống tế có ý nghĩa quan trọng trong công tác bảo tồn:

• Giúp tránh việc trình diễn trống tế một cách hời hợt, mất đi chiều sâu
• Khẳng định trống tế không chỉ là “diễn xướng” mà là thực hành văn hóa sống
• Tạo cơ sở để xây dựng các chương trình giáo dục, truyền thông và du lịch văn hóa phù hợp

Hiệu ứng tâm lý của trống tế là sự tổng hòa giữa âm thanh – nhịp điệu – nghi lễ – ký ức cộng đồng, tạo nên sức sống bền bỉ cho loại hình di sản này. Chính tác động sâu sắc đến tâm lý con người đã giúp trống tế vượt qua thời gian, tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của làng quê Việt Nam.

Tóm lại,

Trống tế không chỉ là một hình thức âm nhạc nghi lễ truyền thống, mà là sự kết tinh của lịch sử, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cộng đồng làng quê Việt Nam. Qua nhịp trống trầm hùng, người xưa gửi gắm lòng thành kính với trời đất, tổ tiên; người nay tìm thấy sự kết nối với cội nguồn, với ký ức chung đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Trong dòng chảy của thời gian và những biến động của xã hội hiện đại, trống tế vẫn bền bỉ tồn tại như một thực hành văn hóa sống, giữ vai trò cố kết cộng đồng, định hình bản sắc và nuôi dưỡng đời sống tinh thần làng xã. Giá trị của trống tế không chỉ nằm ở kỹ thuật diễn xướng hay cấu trúc âm nhạc, mà còn ở hiệu ứng tâm lý – xã hội sâu sắc mà nó tạo ra: đưa con người từ đời thường bước vào không gian linh thiêng, từ cái tôi cá nhân hòa nhập vào cái ta cộng đồng.

Việc nhận diện, nghiên cứu và bảo tồn trống tế vì thế không đơn thuần là gìn giữ một loại hình nghệ thuật cổ truyền, mà là bảo vệ một phần ký ức văn hóa và căn tính của người Việt. Khi trống tế còn được thực hành, được lắng nghe và được truyền dạy, thì mạch nguồn văn hóa làng quê vẫn còn chảy, và hồn cốt quê hương vẫn tiếp tục được đánh thức trong mỗi thế hệ hôm nay và mai sau.