Chuyện ỉa liên tục vào thùng rác và Thay Đổi Hành Vi Con Người 2025

1. Gia đình ấm áp → tình yêu lành mạnh

Có những người lớn lên với hình mẫu cha mẹ cãi vã liên tục, điều đó khiến họ có xu hướng hoài nghi vào tình yêu, dễ mất niềm tin hoặc luôn sợ hãi rằng mọi mối quan hệ đều sẽ kết thúc trong tổn thương. Cũng có người chứng kiến cha mẹ quá kiểm soát hoặc khắc nghiệt, nên họ hoặc sẽ trở thành người quá ràng buộc, luôn muốn kiểm soát người yêu, hoặc ngược lại, họ tìm kiếm sự tự do tuyệt đối và sợ hãi sự gò bó.

Những trải nghiệm gia đình cũng ảnh hưởng đến cách một người xử lý mâu thuẫn trong tình yêu. Nếu họ lớn lên trong một gia đình mà mọi mâu thuẫn đều được giải quyết bằng đối thoại, họ sẽ có xu hướng bình tĩnh, biết lằng nghe và sẵn sàng tìm cách hiểu đối phương hơn. Nhưng nếu họ quen với việc né tránh hoặc bị áp đặt ý kiến, họ có thể dễ dàng rơi vào trạng thái im lặng, trốn tránh hoặc bùng nổ khi có mâu thuẫn trong tình cảm.

Nếu một người lớn lên trong:

• môi trường nhiều tình thương,

• cảm giác an toàn,

• được lắng nghe và thấu hiểu,

thì não bộ họ hình thành những kết nối thần kinh liên quan đến sự tin tưởng, đồng cảm và khả năng giao tiếp cảm xúc. Khi trưởng thành, họ dễ yêu theo cách:

• lành mạnh,

• trưởng thành,

• biết bày tỏ cảm xúc,

• trân trọng và thấu hiểu đối phương.

Dù ảnh hưởng từ gia đình rất lớn, nhưng nó không phải là yếu tố quyết định tuyệt đối. Ai cũng có thể học cách yêu thương lành mạnh hơn nếu nhận ra những điểm yếu trong tính cách của mình và chủ động thay đổi. Nhưng để hiểu và đồng hành lâu dài với người mình yêu, việc nhìn vào quá khứ, cách họ đã lớn lên, những vết thương và bài học họ nhận được từ gia đình sẽ giúp ta hiếu họ sâu sắc hơn.

2. Gia đình lạnh lẽo hoặc tổn thương → khó thể hiện cảm xúc

Việc thay đổi hành vi, cảm xúc và tính cách không chỉ dựa vào ý chí. Khoa học thần kinh cho thấy: mọi thói quen và phản ứng cảm xúc đều gắn với cấu trúc thực tế của não bộ. Nghĩa là để thay đổi cuộc sống, bạn phải thay đổi bộ não thông qua các trải nghiệm và hành vi mới.

Tính cách của một con người phần lớn được định hình từ môi trường sống, đặc biệt là gia đình – nơi tạo ra những kết nối thần kinh đầu tiên. Cách cha mẹ yêu thương, nuôi dạy, ứng xử với nhau và với con cái sẽ trở thành “khuôn mẫu” vô thức theo họ đến khi trưởng thành.

Ngược lại, nếu ai đó trưởng thành trong môi trường:

• thiếu yêu thương,

• cha mẹ hờ hững,

• hoặc tổn thương tinh thần,

họ dễ gặp khó khăn trong:

• việc mở lòng,

• bộc lộ cảm xúc,

• duy trì sự tin tưởng.

Họ có thể trở nên né tránh, kiểm soát hoặc lo âu quá mức trong tình yêu.

3. Cha mẹ cãi vã → hoài nghi tình cảm

Nếu chứng kiến cha mẹ cãi vã triền miên, bộ não trẻ sẽ lưu lại hình mẫu:

• “Tình yêu = đau khổ”

• “Gắn bó = rủi ro”

Khi lớn lên, họ dễ:

• sợ bị bỏ rơi,

• mất niềm tin vào tình yêu,

• luôn lo sợ tổn thương.

4. Cha mẹ kiểm soát hoặc khắc nghiệt → kiểm soát hoặc sợ ràng buộc

Đứa trẻ lớn lên trong môi trường quá gò bó sẽ hình thành hai kiểu phản ứng:

• Trở thành người kiểm soát, luôn lo lắng mất người yêu.

• Hoặc sợ hãi sự ràng buộc, tìm kiếm tự do tuyệt đối.

5. Trải nghiệm gia đình ảnh hưởng cách xử lý mâu thuẫn

• Nếu được chứng kiến cha mẹ giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại → sẽ bình tĩnh, biết lắng nghe.

• Nếu quen với né tránh hoặc bị áp đặt → dễ im lặng, bỏ chạy hoặc bùng nổ khi gặp xung đột.

Nhưng điều quan trọng nhất:
Gia đình ảnh hưởng mạnh, nhưng không định đoạt bạn suốt đời.
Bạn hoàn toàn có thể học cách yêu lành mạnh hơn khi nhận ra điều mình cần chữa lành và chủ động thay đổi.

Phần này kết nối sâu sắc với nguyên lý tính dẻo thần kinh, vì bộ não luôn có khả năng thay đổi – dù bạn bao nhiêu tuổi.

Tính Dẻo Thần Kinh (Neuroplasticity): Bộ Não Có Thể Thay Đổi Đến Cuối Đời

Giải thích: Tính Dẻo Thần Kinh (Neuroplasticity)

Tính dẻo thần kinh là khả năng của bộ não thay đổi cấu trúc vật lý và chức năng của nó dựa trên đầu vào từ những trải nghiệm của bạn, hành vi, cảm xúc và thậm chí những suy nghĩ của bạn. Người ta từng tin rằng ngoại trừ một vài giai đoạn tăng trưởng cụ thể trong thời thơ ấu, bộ não đã được cố định khá nhiều. Bây giờ chúng ta đã biết rằng điều đó không đúng. Bộ não của bạn có khả năng thay đổi cho tới tận cái ngày mà bạn chết.

Tính dẻo thần kinh đã được xác thực về mặt khoa học trong nửa sau của thế kỷ XX và có ý nghĩa sâu rộng đối với hầu hết mọi khía cạnh của đời sống và văn hóa con người từ giáo dục và y học đến các mối quan hệ và hạnh phúc. Khả năng biến đổi này làm cho bộ não của bạn cực kỳ kiên cường, dẻo dai, mau phục hồi, nhưng cũng làm nó rất dễ bị tổn thương trước những tác động từ bên ngoài và bên trong, thường là vô thức.

Thói Quen Được Hình Thành Thế Nào?

Các thói quen trở nên bám rễ vào bộ não của bạn. Bộ não của bạn hình thành các kết nối thần kinh dựa trên những gì bạn làm lặp đi lặp lại trong cuộc sống – cả tốt và xấu:

• Hay lo lắng về những thứ nhỏ nhặt
• Dạo quanh các trang web khiêu dâm trên mạng
• Cắn móng tay
• Tập thể hình
• Ngồi thiền

Những trạng thái tinh thần, những phản ứng và hành vi lặp đi lặp lại của bạn trở thành những đặc điểm thần kinh.

Thói quen ỉa lặp đi lặp lại

Hình thành một thói quen hay loại bỏ một thói quen liên quan đến sự thay đổi tính dẻo thần kinh trong não bộ của bạn. Một người thèm muốn một thứ gì đó là bởi vì bộ não ni-lông của họ trở nên nhạy cảm với chất (thuốc) hoặc trải nghiệm và thèm khát nó. Khi một sự thôi thúc được thỏa mãn, dopamine, một chất dẫn truyền thần kinh mang lại cảm giác sung sướng được phóng thích.

Liều dopamine tương tự mang lại khoái cảm cũng là một thành phần thiết yếu của sự thay đổi tính dẻo thần kinh. Dopamine hỗ trợ việc xây dựng các kết nối thần kinh nhằm củng cố thói quen.

Lần đầu tiên bạn làm một việc gì đó, phần thưởng dopamine xuất hiện sau sự kiện ấy. Rồi mỗi lần sau đó, dopamine được phóng thích ngày càng sớm hơn cho đến khi chỉ cần nghĩ về một điều gì đó cũng làm gia tăng dopamine. Dopamine sinh ra trước hành động thúc đẩy bạn thực hiện hành vi trong tương lai.

Mỗi khi bạn hành động theo cùng một cách, một mô hình nơ-ron thần kinh cụ thể sẽ được kích thích và trở nên mạnh mẽ trong não của bạn. Chúng ta biết rằng những tế bào thần kinh nào dùng sóng điện liên lạc với nhau sẽ kết hợp và tăng cường cho nhau (neurons that fire together wire together). Bộ não của bạn, là một thực thể hiệu quả, mỗi lần sẽ chọn con đường dễ nhất, ít trở ngại nhất và một thói quen hoặc một chứng nghiện ngập được sinh ra.

Muốn Thay Đổi Hành Vi – Hãy Thay Đổi Bộ Não

Thay đổi hành vi bắt đầu từ việc xây dựng “đường mòn thần kinh” mới

Thay đổi hành vi của bạn nghĩa là thay đổi bộ não của bạn. Để bỏ các thói quen xấu, bạn thực sự cần phải thay đổi bộ não của bạn. Khi nói đến việc thay đổi hành vi của bạn và trong cuộc sống, nói chung là, bạn sẽ thành công hơn nếu bạn kết bạn với tâm trí và bộ não của bạn và khiến chúng hỗ trợ cho bạn.

Bạn có thể thay đổi hành vi của bạn, thậm chí những thói quen khó bỏ bằng cách xây dựng những con đường mòn thần kinh thay thế trong bộ não của bạn. Khi bắt đầu một hành vi mới, bạn cần sử dụng vỏ não trước trán (prefrontal cortex) phần não chịu trách nhiệm cho suy nghĩ, kiểm soát và ra quyết định. Giai đoạn đầu đòi hỏi:

• sự cố ý,

• nỗ lực,

• và tập trung cao.

Nhưng khi bạn lặp lại hành vi đủ lâu, các kết nối thần kinh sẽ được củng cố, giúp hành vi mới trở nên tự động và ít tốn năng lượng hơn.

Khi lần đầu tiên bạn thực hiện một hành vi mới, bạn cần phải tranh thủ vỏ não trước trán của bạn, đó là bộ não tư duy, và đưa nỗ lực có ý thức, ý định và suy nghĩ vào quá trình. Khi bạn thực hiện hành vi mới đủ lâu và đủ nhiều để các kết nối thần kinh được tạo nên và tăng cường trong bộ não của bạn, hành vi sẽ đòi hỏi ít nỗ lực khi nó trở thành một mô hình mặc định.

Bạn có lẽ đã nghe nói rằng phải mất 21 ngày mới hình thành được một thói quen mới. Nhưng thật không may, điều đó là sai sự thật. Quan niệm “21 ngày tạo thói quen” là không chính xác. Thời gian để thay đổi hành vi phụ thuộc vào:

• Độ khó của hành vi,

• Môi trường sống,

• Mức độ lặp lại,

• Và khả năng duy trì sự tập trung.

Trên thực tế, quá trình hình thành thói quen mới có thể kéo dài từ 3 tuần đến vài tháng, đôi khi lâu hơn.

Nó giống như việc leo lên một ngọn đồi:

• Lúc đầu bạn tiến bộ nhanh,

• Nhưng càng về sau, tốc độ sẽ chậm lại.

Điều quan trọng là kiên trì vì mỗi lần lặp lại, bạn đang củng cố thêm đường mòn thần kinh mới, đưa hành vi mới tiến gần hơn đến trạng thái tự động. Khoảng thời gian cần thiết để thay đổi hành vi phụ thuộc vào những gì bạn đang cố gắng làm và có thể dao động từ 3 tuần đến vài tháng hoặc thậm chí lâu hơn. Mối quan hệ giữa việc áp dụng một hành vi mới và sự tự động (hành động mà không cần suy nghĩ về nó) cũng giống như đang leo lên một ngọn đồi. Ban đầu, bạn có những tiến bộ thực sự ấn tượng, nhưng nó sẽ giảm dần theo thời gian.

Làm sao để thiết lập các mô hình hành vi mới

Không dễ để thay đổi hành vi của bạn, nhưng vẫn có thể làm được, và bộ não có thể giúp bạn. Sau đây là cách thức:

1. Nhận diện các yếu tố kích hoạt (triggers)

Các khớp nối thần kinh

Xác định thứ gì làm phóng thích dopamine để thúc đẩy bạn hướng đến một hành vi hoặc thói quen và né tránh nó. Nếu có thể, hãy loại bỏ các yếu tố kích hoạt đó khỏi cuộc sống của bạn.

Điều này có nghĩa là thay đổi hoàn toàn môi trường sống của bạn hoặc thay đổi một phần. Nếu bạn muốn tạo ra một sự thay đổi, cho dù là xóa bỏ một thói quen xấu hoặc tạo ra một thói quen lành mạnh, thì bạn cần đảm bảo rằng môi trường của bạn hỗ trợ cho nó.

2. Giảm căng thẳng – giảm nhu cầu tìm đến thói quen xấu

Tìm cách để giảm căng thẳng stress – Những thói quen xấu hoặc những hành vi ngoài ý muốn thường là các cơ chế đối phó. Nếu bạn không thực hiện chúng, bạn sẽ bị stress và thậm chí stress nặng hơn vì bạn không thể giải tỏa nó theo cách thông thường của bạn.

Nên tìm cách để xả nó ra, đừng kìm nén

Bạn sẽ được hưởng lợi bằng cách tìm ra những phương cách thay thế khác để xả hơi, chẳng hạn như tập thể dục, yoga, ngồi thiền, chánh niệm, lòng biết ơn, giấc ngủ, và tương tác xã hội. Nhiều hành vi tiêu cực vốn là cơ chế đối phó với stress. Nếu bạn chỉ đơn thuần cắt bỏ chúng, cơ thể sẽ căng thẳng hơn. Hãy thay thế bằng những cách giải tỏa lành mạnh như:

• Tập thể dục

• Yoga

• Thiền và chánh niệm

• Thực hành lòng biết ơn

• Ngủ đủ giấc

• Kết nối xã hội tích cực

Chú ý – Bạn sẽ thay đổi hành vi của bạn dễ dàng hơn nếu bạn thu hút vỏ não trước trán của bạn bằng cách tích cực chú ý. Bộ não của bạn có những nguồn lực hạn chế. Khi bạn ngừng chú ý vì bạn bị mất tập trung hoặc stress, bộ não của bạn sẽ trở lại với những mô hình hành vi cũ, và bạn kết thúc là đang ăn một cốc kem. Mỗi lần bạn thực hiện hành vi mới hoặc bỏ được một sự thôi thúc, bạn đang làm cho thói quen cũ yếu đi trong bộ não của bạn.

3. Tăng mức độ chú ý (awareness)

Bạn sẽ thay đổi hành vi nhanh hơn nếu kích hoạt vỏ não trước trán – trung tâm điều khiển ý thức và quyết định.
Khi bạn mất tập trung hoặc bị stress, não sẽ quay lại mô hình hành vi cũ.
Mỗi lần bạn thành công thực hiện hành vi mới hoặc kiềm chế một sự thôi thúc, bạn đang làm suy yếu đường mòn thần kinh cũ.

4. Bắt đầu bằng những bước nhỏ

Thay đổi hành vi của bạn đòi hỏi sức mạnh ý chí, mà ý chí thì lại cần dùng đến serotonin. Sức mạnh ý chí rất giống một cơ bắp. Nó sẽ bị mệt mỏi và suy kiệt. Bắt đầu tạo ra những thay đổi nhỏ từng cái một mà không cần đến nhiều ý chí.

Thay vì đại tu chế độ ăn kiêng của bạn hết một lúc, bạn chỉ cần cắt bỏ một thứ. Một vài tuần sau khi thay đổi đầu tiên được thiết lập, hãy chuyển qua thay đổi khác thì tốt hơn.

Ý chí tiêu hao serotonin giống như cơ bắp sẽ mệt mỏi khi dùng quá nhiều. Vì vậy, hãy thay đổi từ từ, từng phần một. Ví dụ:

• Không cần thay đổi toàn bộ chế độ ăn, chỉ cần bỏ một thứ trước.

• Sau vài tuần, khi thói quen mới đã ổn định, hãy chuyển sang bước tiếp theo.

5. Tăng serotonin tự nhiên

Tăng serotonin giúp vỏ não trước trán của bạn hoạt động tốt và tăng cường sức mạnh ý chí của bạn. Có nhiều cách để tăng mức serotonin một cách tự nhiên, bao gồm nhận được nhiều ánh nắng mặt trời, được mát-xa, tập thể dục và nhớ lại những ký ức vui vẻ hạnh phúc.

Cách làm ta vui vẻ

Serotonin cao giúp ý chí mạnh hơn, não lý trí hoạt động tốt hơn. Bạn có thể tăng serotonin bằng:

• Tắm nắng

• Massage

• Tập thể dục

• Hồi tưởng những ký ức vui vẻ

6. Tận dụng “bộ não tư duy”

Trau dồi nhận thức sẽ giúp vỏ não trước trán của bạn loại bỏ được những mô hình hành vi mặc định. Ý thức suy ngẫm về cuộc đời bạn sẽ cải thiện như thế nào bằng cách thay đổi hành vi của bạn. Nhắc nhở và thúc đẩy bản thân bằng những lời khẳng định, sự mường tượng, và độc thoại tích cực

Khoa học chứng minh: tự đánh giá tích cực giúp hình thành thói quen mới nhanh hơn. Hãy trau dồi khả năng suy ngẫm và ý thức:

• Hình dung cuộc sống bạn sẽ tốt hơn thế nào khi thay đổi

• Dùng lời khẳng định tích cực

• Tự thoại nâng đỡ bản thân

• Gợi nhắc lý do bắt đầu

Đọc thêm: Truyện cười Vova Sột Soạt để có khiếu hài hước và tích cực hơn

7. Ăn mừng những chiến thắng nhỏ

Tập trung vào những thành tựu và chiến thắng nhỏ trong cuộc sống giúp dopamine tuôn chảy và giúp bạn duy trì động lực. Trên thực tế, khoa học chỉ ra rằng việc chuyển sự chú ý của bạn ra khỏi mục tiêu dài hạn và chỉ tập trung vào việc thực hiện thói quen mới của bạn mỗi ngày thì sẽ thành công hơn.

Các thành công nhỏ giúp dopamine tăng, từ đó tăng động lực tiếp tục hành vi mới. Tập trung vào từng ngày, thay vì mục tiêu dài hạn, sẽ đem lại kết quả tốt hơn rất nhiều.

8. Bao quanh bạn bằng những người phù hợp

Nghiên cứu cho thấy hành vi và cảm xúc dễ lây lan trong các mối quan hệ của chúng ta ở ba mức độ. Điều này lần đầu tiên được phát hiện thấy là đúng với những người béo phì và sau đó là với những người cô đơn và hạnh phúc.

Bao quanh bằng những người yêu quý bạn như ông chủ tịch ở Nam Định

Bất cứ hành vi nào mà bạn muốn bỏ hoặc hình thành, bạn sẽ dễ dàng làm được nếu bạn tìm được ai đó khuyến khích động viên bạn và cũng mong muốn thay đổi.Hành vi và cảm xúc lây lan qua các mối quan hệ – đã được chứng minh ở những nhóm:

• Người béo phì

• Người cô đơn

• Người hạnh phúc

Nếu bạn muốn xây dựng hoặc bỏ một thói quen, hãy tìm một người có cùng mục tiêu để cùng đồng hành, khuyến khích và hỗ trợ.

Thông điệp quan trọng nhất

Những mô hình hành vi bạn học từ gia đình chỉ là các đường mòn thần kinh. Điều đó nghĩa là: Bạn hoàn toàn có thể thay đổi chúng. Phần này hiện nay còn giá trị hơn khi bạn hiểu rằng: Những mô hình bạn học từ gia đình cũng chỉ là đường mòn thần kinh, và vì thế hoàn toàn có thể thay đổi.

Hiểu Về Quá Khứ Để Yêu Lành Mạnh Hơn

Dù tính cách chịu ảnh hưởng lớn từ gia đình, nhưng:

• mọi vết thương cảm xúc đều có thể chữa lành,

• mọi hành vi có thể thay đổi,

• mọi thói quen xấu có thể được thay thế bằng mô hình lành mạnh hơn.

Khi ta hiểu cách người yêu đã lớn lên, những gì họ trải qua, những tổn thương và bài học từ gia đình, ta sẽ:

• thấu hiểu hơn,

• bao dung hơn,

• biết cách đồng hành đúng cách,

• và xây dựng tình yêu trưởng thành thay vì vô thức lặp lại quá khứ.

Đó cũng chính là cách bạn sử dụng sức mạnh của neuroplasticity để tạo ra sự thay đổi tích cực trong chính mình và trong mối quan hệ.