Vì sao sang chấn tuổi thơ dẫn đến nghiện ngập?
Bài này được Sột Soạt tìm hiểu không dưới 2 tháng từ đọc sách, xem podcast, tóm tắt, đến viết script. Hãy đọc nó bạn sẽ thay đổi hoàn toàn góc nhìn của mọi người về Nghiện. Tiếp tục review về quyển sách The Myth of Normal của Tiến sĩ Gabor Maté. Đây có lẽ là phần mình thích nhất của cuốn sách vì nó cho mình một góc nhìn hoàn toàn khác về nghiện, bớt phán xét hơn và nhiều cảm thông hơn với những người đang đối diện với vấn đề này.
Let’s go!
1. TẠI SAO CHÚNG TA LẠI ĐỐI XỬ VỚI NGƯỜI NGHIỆN NHƯ VẬY?
Nghiện là gì?
Trước hết, nghiện không phải là một sự lựa chọn, cũng không đơn thuần là một thói quen xấu. Nó thường là động lực cuối cùng mà một người sử dụng để đối phó và giải quyết những vấn đề sâu xa trong cuộc sống.
Theo quan điểm của Gabor Maté, nghiện thực chất là biểu hiện của những tổn thương tâm lý chưa được chữa lành.
Nghiện là việc tìm kiếm sự thỏa mãn ngắn hạn dù phải đánh đổi bằng hậu quả dài hạn và người đó thường biết rõ điều đó nhưng không thể dừng.
Thực tế, gần như ai trong chúng ta cũng đang “nghiện” một thứ gì đó:
- Nghiện rượu, thuốc lá, chất kích thích, nghiện chất béo,…
- Nghiện làm việc, làm hài lòng người khác, nghiện chịu đựng
- Nghiện mua sắm, TikTok, Facebook, công việc.
- Nghiện xem phim khiêu dâm, cảm giác được tung hô.
- Nghiện trà sữa, tiểu thuyết, phim ảnh…
Top các thứ gây nghiện – Video trên youtube Sột Soạt
Bạn đã từng thắc mắc tại sao có những người lại có hành động vô kỷ luật và vô lý chưa?
Tại sao có người dễ sa vào nghiện ngập hơn người khác?
Hay tại sao mãi mà họ không thể cai nghiện?
Và tại sao có những người lúc nào cũng trông chán đời, tuyệt vọng, thiếu động lực về cuộc đời
Và vì sao niềm tin của họ lại yếu ớt như vậy?
Chúng ta thường mặc định rằng ai cũng có khả năng nói “không”. Nếu ai đó không làm được, nghĩa là họ yếu đuỗi hoặc thiếu ý chí. Nhưng Gabor Maté cho rằng giả định này sai từ gốc. 99% chúng ta đều đang nghiện cái gì đó
2. “FREE WON’T” – NĂNG LỰC SINH HỌC ĐỂ DỪNG LẠI
Gabor giải thích về Free Will – khả năng làm điều mình muốn. Nhưng Gabor nhấn mạnh rằng điều quan trọng hơn là Free Won’t – năng lực sinh học giúp chúng ta không làm theo thôi thúc.
Đây không phải là đạo đức hay kỷ luật. Nó là chức năng thật sự của não bộ. Năng lực này nằm ở vỏ não trước trán – phần não giúp:
- Trì hoãn hành vi
- Kiểm soát xung động
Cân nhắc hậu quả dài hạn
Tạo khoảng dừng trước khi hành động
Hiểu đơn giản, Free Won’t chính là khoảng dừng giữa “mình muốn làm” và “mình thật sự làm”.
Nếu khoảng dừng này yếu:
- Thôi thúc → Hành động ngay
- Cảm xúc → Phản ứng tức thì
- Cơn thèm → Sử dụng
Khi “chân phanh” này không hoạt động, người nghiện gần như không có lựa chọn thực sự.
Môi Trường Tuổi Thơ: Gốc Rễ Của Mọi Vấn Đề
Điều kiện gia đình ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển não bộ của trẻ.
Môi trường tuổi thơ thực sự là cái gì?
Gabor giải thích rằng nó không chỉ đơn thuẫn là việc bạn có đủ ăn đủ mặc hay không. Nó bao gồm:
- Điều kiện thể chất: Dinh dưỡng, môi trường sống, sự đầy đủ.
- Cảm xúc: Bạn có được yêu thương, được lắng nghe, được chấp nhận là chính mình không, bạn có đầy đủ bỗ mẹ bên cạnh không?
- Trạng thái của cha mẹ: Họ có đang thoải mái tâm lý không? Tài chính của họ thế nào? Họ có yêu thương nhau không?
Đọc thêm: Cha Mẹ Độc Hại Không Nghĩ Mình Độc Hại
Tất cả những thứ đó tạo nên “hệ sinh thái” ảnh hưởng trực tiếp đến các bệnh tâm lý như ADHD (tăng động giảm chú ý), trầm cảm, rỗi loạn lo âu, hay cả những bệnh về hệ miễn dịch của đứa trẻ.
Xem thêm: Điều kiện gia đình ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển não bộ của trẻ
Gene Không Phải Là Tất Cả
Ở đây có một điểm cực kỳ quan trọng mà chúng ta hay hiểu lầm:
Gene không phải là tất cả.
Chúng ta thường nói “thằng này nó có gene nghiện rượu của bố nó” hay “con bé này khùng khùng giống mẹ nó”
Nhưng,
Gabor khẳng định: Gene không trực tiếp gây ra bệnh, và phải có rất nhiều thử nghiệm để biết căn bệnh đó có phải do gene hay không, không chỉ nhìn vẻ bên ngoài của các thành viên trong gia đình mà kết luận (vì họ sống trong môi trường giống nhau).
Gene là những viên đạn đã được lắp sẵn vào khấu súng, nhưng Môi Trường mới chính là thứ bóp cò để viên đạn đó bay ra.
Gabor có đưa các nghiên cứu về những cặp song sinh cùng trứng.
Dù bộ gene giống hệt nhau nhưng nếu nuôi dạy trong hai môi trường khác nhau, tính cách, hành vi và thậm chí ngoại hình của họ sẽ khác biệt hoàn toàn theo thời gian.
Môi trường có sức mạnh khủng khiếp như vậy đó.
Nếu bạn đọc đến đây thì Sột Soạt cảm ơn! Hãy để lại bình luận hoặc muốn nhắn riêng cho Sột Soạt thì nhắn tin vào form
4. NĂNG LỰC TỰ KIỂM SOÁT KHÔNG PHẢI BẨM SINH
Đây là một trong những đóng góp quan trọng nhất của Gabor Maté:
Phá vỡ huyền thoại rằng “Con người sinh ra đã có đủ năng lực tự kiểm soát”.
Trẻ em học cách dừng lại thông qua đồng điều chỉnh cảm xúc (co-regulation) với người lớn.
Khi một đứa trẻ hoảng sợ hoặc tức giận:
- Nếu có người lớn bình tĩnh ở bên
- Không bỏ mặc
- Không trừng phạt
Não đứa trẻ sẽ học rằng cảm xúc mạnh có thể được chịu đựng mà không cần phản ứng ngay.
Đó là lúc Free Won’t bắt đầu được hình thành.
5. KHI NÃO BỘ PHẢI CHỌN GIỮA SUY NGHĨ VÀ SỐNG SÓT
Nếu đứa trẻ lớn lên trong môi trường bạo lực, nghèo đói, cha mẹ trầm cảm, nghiện ngập, bị bỏ rơi, bố mẹ ly dị, hoặc đơn giản là sự thiếu vắng sự đáp ứng cảm xúc nhất quán.
Não sẽ chọn phát triển khả năng phản ứng nhanh thay vì suy nghĩ sâu.
Kết quả là:
- Phản xạ mạnh, không thể kiểm chế
- Khả năng nói “không” rất yếu
- Free Won’t không phát triển đầy đủ
Điều đáng chú ý là ảnh hưởng này có thể bắt đầu từ khi còn trong bụng mẹ.
Người mẹ khi mang thai trải qua căng thẳng, nghèo khó, bạo hành,… cảm xúc đó truyền sang đứa bé, não bộ đứa bé đã bị ảnh hưởng từ đó.
Đúng, bạn không đọc nhầm:
Não bộ và hành vi ứng xử của đứa bé đã bị ảnh hưởng từ trong bụng mẹ.
6. DOPAMINE VÀ CƠN NGHIỆN
Dopamine không chỉ là khoái cảm, nó là động lực sồng, là sự tỉnh táo, khả năng tập trung và cảm giác thấy đời có ý nghĩa.
Gabor Maté chỉ ra rằng sự thiếu hụt này bắt đầu cực sớm:
Giai đoạn 1: Stress từ trong bụng mẹ
Khi người mẹ mang thai sống trong căng thẳng mãn tính (lo âu, nghèo đói, bạo lực..), cơ thể mẹ tiết ra Cortisol. Chất này đi xuyên qua nhau thai, trở thành “thông điệp sinh tồn” gửi đến não thai nhi:
“Thế giới này nguy hiểm, hãy chuẩn bị”.
Giai đoạn 2: Cái giá của sự chuẩn bị
Để thích nghi, não thai nhi ưu tiên phát triển hệ thỗng báo động và giảm phát triển các thụ thể dopamine (dopamine receptors).
Các nghiên cứu đã xác nhận:
Trẻ sinh ra từ các bà mẹ không có điều kiện thuận lợi có hệ thống thưởng nội sinh kém nhạy bén hơn.
Giai đoạn 3: Hệ quả khi lớn lên
Những đứa trẻ này lớn lên và luôn cảm thấy dễ chán, khó tập trung, khó thấy vui với những việc “bình thường”.
Bên trong họ luôn có một cảm giác thiếu thỗn, trỗng rỗng và vô vị.
Giai đoạn 4: Nghiện là hành vi “tự bù đắp”
Khi Dopamine nội sinh quá thấp, họ tìm đến ma túy, cờ bạc, sex, mạng xã hội, làm việc, … Không phải vì “ham vui”, mà vì các chất này bơm
Dopamine trực tiếp vào các thụ thể đang đói khát. Khiến người nghiện cảm thấy “bình thường”.
7. TẠI SAO HỌ KHÔNG THỂ DỪNG LẠI?
Đây là điểm mẫu chốt gây tranh cãi nhất nhưng quan trọng nhất:
Người nghiện không phải là người từng có khả năng dừng lại rồi đánh mắt nó. Trong rất nhiều trường hợp, họ chưa bao giờ được phát triển đầy đủ năng lực đó. Khi cơn thèm xuất hiện, một cuộc “đảo chính” diễn ra trong não bộ:
- Hệ Limbic kích hoạt, Dopamine tụt xuỗng,
Cortisol tăng lên. - Amygdala (trung tâm cảm xúc/sợ hãi) năm quyền điều khiển.
- Vỏ não trước trán – nơi “nói lý lẽ”, nơi chứa
Free Won’t – bị tắt tạm thời.
Trong trạng thái này:
- Lý trí gần như không hoạt động
- Hậu quả dài hạn không còn ý nghĩa
Không phải họ không muốn dừng – họ không có công cụ sinh học để dừng.
Đọc đến đoạn này trong sách, bản thân mình cảm thấy rất tội cho họ.
Ngoài ra, bao nhiêu người trong sỗ họ thật sự có đủ điều kiện để đi bác sĩ tâm lý để giải quyết vẫn đề này?
Đền đây, chỉ có khoảng 20% số người đọc blog đến đoạn này, và nếu bạn là một trong số đó, bạn thật sự rất đặc biết
8. XẤU HỒ: KẺ GIẾT CHẾT “FREE WON’T LẦN THỨ HAI
Sau khi hành vi nghiện diễn ra, xã hội (và chính bản thân người nghiện) thường đáp trả bằng: Chỉ trích, trừng phạt, nhục mạ và gán nhãn đạo đức.
Ngoài lễ về văn hoa ở châu Á nói chung và Việt Nam nói riêng, chúng ta kiểu không có bộ lọc giữ suy nghĩ và miệng nên thường buông những lời nhận xét về ngoại hình của người khác
Như Ỗi dồi ôi, sao mà mập thế, sao mà lùn thế.
Nêu rảnh, bạn có thế xem clip này – một góc nhìn hài hước về vấn nạn “khiến người khác xấu hổ” Điều này không tạo ra sự kiểm soát. Nó tạo ra sự XẤU HỔ.
Xâu hố kích hoạt stress cực độ – Làm tăng Coỏtisol – Làm yếu thêm vỏ não trước trán.
Nói cách khác:
Mỗi lần xấu hổ, Free Won’t lại bị làm tổn thương thêm một lần nữa. Và người nghiện lại quay lại với hành vi nghiện, không phải để hưởng thụ, mà để giảm nỗi đau của sự xấu hổ.
Vòng lặp điễn ra:
Xấu hổ → Stress → Mất kiểm soát → Nghiện →Xấu hổ
Gabor từng là bác sĩ rất nhiều năm tại East Hasting (Vancouver – Canada) – khu phỗ có mật độ người nghiện cao nhất Bắc Mỹ. Mình có đình kèm clip Youtube quay cảnh đường phồ của khu này – bạn nên xem để biết nó tệ và kinh khủng cỡ nào.
Ông nhận thấy % rất lớn người nghiện ở đó bị ADHD. Họ thiếu khả năng kiểm soát xung động (impulse control) và hệ thống Dopamine của họ không tự sản sinh đủ, nên họ phải tìm đến chất kích thích để “khỏa lấp” khoảng trống đó.
9. NỖI ĐAU PHÍA SAU OPIOID
Cơ chế não chúng ta có thể tự sản sinh Opioid để giảm đau và tạo cảm giác gắn kết.
Nhiều người nghiện có hệ Opioid tự nhiên hoạt động kém nên họ tìm đền chất gây nghiện để tái tạo cảm giác được an ủi.
Có hai câu chuyện mà tác giả kể tại khu nghiện Vancouver nơi ông làm bác sĩ khiến chúng ta phải suy ngẫm:
- Những cô gái bán hoa: Khi dùng thuốc, họ cảm thấy như được một người nào đó ôm vào lòng và yêu thương vỗ về vì bị bỏ rơi lúc nhỏ.
- Người đàn ông xăm trổ hung dữ: Ông dùng chất kích thích vì nó mang lại cảm giác giống như hồi nhỏ được mẹ ôm vào lòng khi bị bệnh.
Trừng phạt một người nghiện cũng giống như bắt một người gãy chân phải chạy thật nhanh vậy. Họ đang bị “hư hỏng” cơ chế sinh học do những tổn thương quá khứ.
10. LÀM SAO ĐÊ THOÁT RA?
Các chiến lược được đề cập trong sách rất rõ nhưng sau khi xem vài podcast của Garbor, mình thấy không đề cập sẽ hợp lý hơn. Vì họ đã mất khả năng “nói Không“.
Sao họ có thể đi theo các bước này để thoát khỏi tình trạng của họ ??
Ông có nhấn mạnh rằng những tổn thương tâm lý dạng này hiếm khi (rarely) có thể tự chữa lành.
Việc phục hồi thường đòi hỏi mức độ tự nhận thức rất cao, cùng với sự hỗ trợ từ các mối quan hệ lành mạnh, môi trường an toàn và sự hướng dẫn từ những người có chuyên môn và kinh nghiệm.
Lời khuyên của ông, nếu có thể: hãy tìm đến chuyên gia.
Gabor Maté thừa nhận ông rất nghiện làm việc, vì nó cho ông cảm giác được công nhận, chú ý, và cảm giác mình có giá trị, tồn tại. Ngoài ra tính ông cũng rất nóng nảy.
Một ví dụ trong sách để bạn biết một người học vẫn, nhiều kiến thức như ông cũng bị tuổi thơ ảnh hưởng đến hiện tại mạnh mẽ ra sao:
Sau khi hoàn tất một buổi thuyết trình rất thành công, ông bay về nhà, lúc máy bay đáp, vợ ông nhắn không thể đón ông ở sân bay, Gabor phản ứng giận dữ kéo dài, không nói chuyện và không thèm nhìn mặt vợ 1 tuần. Sau này ông mới nhận ra cảm xúc đó bắt nguồn từ ký ức thời thơ ấu khi từng bị mẹ gửi – bỏ cho người lạ chăm sóc trong thời gian dài. Sự kiện ở sân bay chỉ kích hoạt lại vết thương cũ ảnh hưởng đến cách hành xử dễ nóng giận của ông.
LỜI KẾT
Năng lực nói KHÔNG không phải đặc ân của người mạnh mẽ. Nó là kết quả của một hệ thần kinh từng được an toàn.
Vì vậy, khi gặp một người không thể dừng lại, câu hỏi đúng không phải là: “Sao mà yếu đuỗi thế?”. Mà là:
Điều gì đã khiến hệ thần kinh của họ chưa từng học được cách dừng?”
