Bán bò tậu ễnh ương là gì?

Từ điển của nhóm Vũ Dung: “Làm ăn không biết tính toán; Bỏ thức tốt để chuốc lấy của không ra gì”. Từ điển của GS Nguyễn Lân: “Chê kẻ không biết làm ăn”. “Từ điển tục ngữ Việt” của Nguyễn Đức Dương: “(Đừng) bán bò đi để tậu ễnh ương (về)…”.

Tại sao có người vụng “tính toán” tới mức bán bò đi để mua con ễnh ương về nuôi?

Ễnh ương (花狭口蛙 – kaloula pulchra) thuộc họ ếch nhái, đầu và 4 chân nhỏ nhưng bụng lại rất to. Chúng giao phối, sinh sản vào mùa mưa và thường cất tiếng gọi bạn tình bằng những âm thanh không biết mỏi: ộp… ương… ộp… ương… to như bò rống. Đặc biệt, khi kêu thì bụng ễnh ương càng phình ra tợn (“ễnh” mô tả cái bụng to, “ương” gợi tả tiếng kêu mà thành tên). Thế nên, loại bò gầy, suy dinh dưỡng, bụng ỏng, đít beo được dân gian ví với con ễnh ương (vùng Thanh Hóa còn gọi là “bò cóc”).

Tại sao có người vụng đến mức bán một con bò tốt để mua về con bò khác gầy ốm, trông như con ễnh ương? Từ xa xưa, dân gian đã có ý thức về di truyền và chọn giống trong chăn nuôi (“Mua heo chọn nái, mua gái chọn dòng”; “Mua trâu xem vó, mua chó xem chân”…). Cách đây vài ba chục năm vẫn còn những người chọn cách “làm ăn” bán đi con bò tốt, mua con bò khác ốm yếu nhưng ít tiền hơn để nuôi. Không phải họ không biết cách chọn giống hay “rồ dại” tới mức không phân biệt được con bò béo tốt với con bò gầy yếu mà mục đích là có thêm một khoản tiền dôi dư chi tiêu nhưng vẫn có bò sinh sản, cày kéo. Kiểu tính quẫn, vì cái lợi trước mắt mà anh nhà nghèo cho là “hợp lý” chính là một trong những nguyên nhân sinh ra loại bò cóc, thoái hóa. Cũng cần nói thêm, so với trâu thì tầm quan trọng về sức kéo của bò không bằng, đặc biệt là với những nhà nghèo, ít ruộng. Bởi vậy, việc chọn giống bò không khắt khe như chọn giống trâu.

Như vậy, nghĩa đen câu tục ngữ đang xét là: bán một con bò tốt, mua về con bò khác gầy ốm, “bụng ỏng, đít beo” trông như con ễnh ương. Nghĩa bóng: chê kẻ vụng suy, tính quẫn, không biết cách làm ăn.

Đọc thêm: Bủng Người Tươi Đách Là Gì?

2. Câu chuyện đời – khi người ta “bán bò” trong chính hôn nhân mình

Câu chuyện của một người vợ trẻ kể dưới đây là minh chứng sống động cho câu tục ngữ tưởng như xa xưa ấy.

Chị sinh năm 1989, chồng hơn chị 10 tuổi, làm cơ khí. Hai người lấy nhau vì tình cảm, không vì điều kiện. Khi yêu, chị nhận ra chồng không lãng mạn, nhưng nghĩ rằng “thực tế” mới là thứ giúp hôn nhân bền. Sau cưới, chị mới thấy, cái thực tế ấy hóa ra là… vô tâm.

Chị kể, mỗi khi buồn vui chia sẻ, chồng chỉ nghe cho có. Nếu chị khóc, anh chẳng dỗ, thậm chí còn tỏ vẻ khó chịu. Ngày lễ, kỷ niệm, anh chẳng bao giờ mua hoa, cũng chẳng có lời chúc. Cơ quan chị tổ chức đi chơi, rủ anh đi cùng thì anh từ chối – nhưng bạn bè rủ nhậu, anh sẵn sàng nghỉ làm để tham dự.

Hai lần chị sinh con đều phải mổ, đau đớn và cần được chăm sóc. Vậy mà chồng chị chỉ lặng lẽ đi làm, không lời động viên. Anh yêu con, nhưng cũng chẳng mấy khi dành thời gian cho con. Tiền kiếm được anh giữ riêng, coi thường vợ dù vợ cũng đi làm, chăm con chu đáo.

“Em từng nghĩ đến ly hôn,” chị nói, “nhưng rồi sợ con khổ, sợ kinh tế không đủ. Còn nếu ở lại thì thấy mình như đang sống mà không hạnh phúc.”

Người phụ nữ ấy đến trung tâm tư vấn hôn nhân, kể lại mọi chuyện, và được hỏi:
– “Nếu chấm theo thang 10 điểm, em chấm chồng mình bao nhiêu?”
Chị ngập ngừng: “Khoảng 6,5 điểm.”

Chuyên viên tư vấn cười nhẹ: “Thế là trên trung bình rồi đấy, em có nghĩ mình hơi khắt khe không?”

Chị ngạc nhiên. Rồi nghe hỏi tiếp: “Em có bao giờ đi chơi cùng bạn bè chồng không?”
“Không ạ,” chị đáp, “toàn dân cơ khí, nói chuyện to như cãi nhau, em đâu biết gì mà tham gia.”

Vị tư vấn chỉ mỉm cười: “Đó, em thấy không? Em không hòa vào thế giới của anh, anh cũng không hòa vào thế giới của em. Anh không phải người xấu, chỉ là không khéo. Còn việc anh không đưa tiền, có khi do em quá giỏi, quá thu vén. Không đưa cũng chẳng sao – thành thói quen.”

Chuyên viên nói tiếp: “Nếu muốn chồng cùng chia sẻ tài chính, em phải nói rõ, thống nhất sòng phẳng. Còn nếu em chỉ chịu đựng mà không phản ứng, thì chính em đang để anh tin rằng mọi thứ ổn.”

Cuối buổi, vị tư vấn hỏi câu cuối:
– “Nếu có điều kiện kinh tế, em sẽ ly hôn chứ?”
– “Có lẽ em sẽ,” chị đáp, “em muốn một người chồng biết lắng nghe, biết quan tâm, biết dỗ dành khi vợ khóc, tặng hoa khi lễ Tết, chia sẻ việc nhà, cùng chăm con.”

Vị tư vấn chỉ nhẹ nhàng nói:
“Những người đàn ông như thế nhiều lắm… nhưng thường là trong phim Hàn Quốc.”

Cả hai cùng cười, nhưng trong nụ cười ấy có chút tỉnh ngộ. Chị nhận ra, mình đang đòi hỏi một người chồng hoàn hảo, mà quên mất rằng anh cũng có giá trị riêng: không rượu chè, không bạo lực, không ngoại tình. Và quan trọng hơn, anh vẫn yêu con, chỉ là không biết cách thể hiện.

Bài học sau“bán bò tậu ễnh ương”

Ngẫm lại, có khác nào chị đang định “bán bò tậu ễnh ương”?
Một người chồng còn nhiều khuyết điểm nhưng vẫn là người tử tế – nếu bỏ đi vì vài điều chưa như ý, liệu có chắc tìm được người tốt hơn? Hay chỉ “đổi bò lấy ễnh ương”, đánh mất thứ quý giá nhất trong đời?

Trong hôn nhân, cũng như trong cuộc sống, không ai hoàn hảo. Quan trọng là ta nhìn thấy phần tốt để trân trọng, còn phần chưa tốt thì cùng nhau sửa dần. Cứ mải so sánh, cứ mơ về “người chồng trong phim”, ta dễ quên mất người thật đang ở ngay cạnh mình.

Câu tục ngữ “Bán bò tậu ễnh ương” không chỉ chê sự vụng tính trong làm ăn, mà còn nhắc người đời đừng nông nổi trong lựa chọn. Đừng vì một chút hào nhoáng, lời mật ngọt, hay sự chán chường tạm thời mà đánh đổi những giá trị bền lâu.

Với người nông dân xưa, con bò là sức kéo, là vốn liếng. Với người hiện đại, “con bò” có thể là gia đình, là người bạn đời, là công việc, hay một tình bạn đáng quý. Mất đi rồi, ta mới nhận ra điều mình giữ chưa chắc là “ễnh ương”, mà là chính hạnh phúc từng có.